Corona (covid-19) is een besmettelijke ziekte. Ze wordt veroorzaakt door een infectie met SARS-CoV-2, een coronavirus. Eind 2019 werd deze ziekte voor het eerst opgemerkt in Wuhan, China.
Er is geen bewijs dat iemand besmet raakte door het eten van vleermuizensoep. Filmpjes waarin vleermuissoep wordt gegeten, werden bijvoorbeeld gesitueerd in Wuhan. Het zou de oorzaak zijn van het coronavirus. De filmpjes zijn echter opgenomen in Palau in de Stille Zuidzee. En hebben dus niks te maken met de uitbraak.
De mythe van vleermuizensoep
Er gaan best wat nep-berichten rond over het corona-virus. Zo zeggen sommige berichten dat het virus is ontstaan door straling van 5G. Dat klopt niet. En of iemand besmet zou zijn door het eten van vleermuizensoep?
Meestal ontstaat dit soort desinformatie als teksten, video's of foto's worden losgeweekt van hun originele context. Filmpjes waarin vleermuissoep wordt gegeten, werden bijvoorbeeld gesitueerd in Wuhan.
De beelden tonen dus niet dat vleermuizensoep de oorzaak van de corona-uitbraak was. De locatie en de context van de filmpjes waren verkeerd voorgesteld.
Wat weten we over het coronavirus?
De coronavirussen behoren tot een familie van virussen. Ze danken hun naam aan de krans, ‘corona’ in het Latijn, rond de virusdeeltjes. De meeste coronavirussen veroorzaken een milde infectie van de bovenste luchtwegen, bijvoorbeeld een gewone verkoudheid.
Sommige kunnen echter aanleiding geven tot ernstige en zelfs dodelijke luchtweginfecties. Dat geldt bijvoorbeeld voor SARS, MERS en covid-19. Deze richtlijn behandelt alleen corona (covid-19).
De huidige variant is een stuk besmettelijker, in die zin is ze ‘nieuw’. Wetenschappers wisten al langer van het bestaan van nieuwe varianten van het sars-coronavirus.
Virussen ondergaan voortdurend kleine wijzigingen, die we mutaties noemen. Dat gebeurt ook bij SARS-CoV-2. Zo ontstaan varianten van het virus.
Deze varianten lijken voorlopig nog heel erg op het oorspronkelijke virus. Varianten kunnen minder of meer besmettelijk zijn, of minder of meer ziek maken.
De relatie met vleermuizen en eerdere coronavirussen
De zoektocht naar de herkomst van het huidige Covid-19-virus begint bij de sars-epidemie van 2003 die destijds 774 mensen het leven kostte. Zheng-Li Shi, de Chinese viroloog die ook wel bat woman wordt genoemd vanwege haar talloze expedities naar vleermuisgrotten, bewees in 2005 met haar collega’s dat het sarsvirus afkomstig was van hoefijzervleermuizen, die hun naam ontlenen aan een halve cirkelvormige uitstulping, een soort hoefijzer, rondom hun snuit.
Het sarsvirus is eveneens een coronavirus, het bolletje met de inmiddels bekende stekels. Officieel heet het dan ook Sars-CoV.
Na 2005 zette Zheng-Li Shi en haar collega’s namelijk hun onderzoek voort in een grot in Yunnan, China, waar ze vier jaar lang de uitwerpselen van vleermuizen bestudeerden op de aanwezigheid van coronavirussen.
In 2017 publiceerde Shi met een gerespecteerde groep virologen een paper waarin werd geconcludeerd dat in de grot vleermuizen leefden die nieuwe varianten van Sars-CoV’s met zich meedroegen.
Sommige varianten hiervan waren, net als sars, in staat tot het binnentreden van menselijke cellen. De studie benadrukt in de laatste zin ‘het risico van toekomstige opkomende sars-achtige ziekten’.
Waarom vleermuizen virussen kunnen dragen
Een virus kan razendsnel muteren en is om die reden een soort snelkookpan van evolutie. Evolutionaire veranderingen waar homo sapiens miljoenen jaren over doet kan een virus soms wel in een paar dagen bewerkstelligen.
Daarom ontstaan er zo snel verschillende varianten. Griepvirussen muteren extra snel en dat is dan ook de reden dat je elk jaar een nieuwe griepprik moet halen. De griep van vorig jaar is niet dezelfde als die van het komende.
Bat woman Shi weet al lang dat vleermuizen veel pathogenen, ziekteverwekkende virussen, herbergen. Maar waarom fungeren vleermuizen, maar ook bijvoorbeeld ratten of muizen, zo vaak als ‘reservoir’ voor virussen? En waarom hebben ze zelf nergens last van?
Sommige organismen hebben een soort ‘onkruidachtige’ trekken, een ‘live fast, die young’-karakter, legt Rick Ostfeld, medisch ecoloog aan het Cary Institute of Ecosystem Studies in Millbrook in New York, in een videogesprek uit.
Deze soorten, waaronder ratten en andere knaagdieren, kenmerken zich door jong, vaak en veel baby’s te krijgen om vervolgens relatief jong te sterven. Hoewel vleermuizen naar verhouding oud worden, krijgen ook zij veel nakomelingen.
‘Dit is een soort trade-off’, zegt Ostfeld. ‘Deze soorten zijn beter bestand tegen veranderingen in hun omgeving en hebben een hogere tolerantie voor ziekteverwekkende virussen, omdat hun levensenergie niet zozeer zit in het doorontwikkelen van hun immuunsysteem, als wel in het zo snel mogelijk voortbrengen van nageslacht.
‘Hun fitness hangt samen met hoe ze zich zo snel mogelijk kunnen reproduceren. Daarom zitten ze meestal vol met pathogenen en hebben ze de neiging om goed te overleven in een door mensen verstoorde omgeving.’
Het doet denken aan een paardenbloem die zelfs tussen de stoeptegels door blijft groeien, terwijl een orchidee precies de juiste omstandigheden nodig heeft om tot bloei te komen.
Ontbossing, biodiversiteit en het risico op nieuwe infecties
Hoe meer de mens ingrijpt in ecosystemen met een hoge biodiversiteit, zoals het tropisch regenwoud, hoe meer er, relatief, van die onkruidachtige soorten zullen overblijven, terwijl de meer kwetsbare organismen juist eerder zullen verdwijnen.
Een orchidee groeit nu eenmaal niet tussen stoeptegels. Ostfeld vertelt: ‘Het is geen grote hand van God die bepaalt welke soorten uit een ecosysteem verdwijnen. Dat is in zekere zin voorspelbaar.
Carnivore organismen met grotere lichamen hebben bijvoorbeeld een veel grotere kans om uit te sterven dan de onkruidachtige organismen als ratten en vleermuizen.
Die grotere, carnivore organismen gebruiken hun energie om lang in leven te blijven, hebben een veel verder doorontwikkeld immuunsysteem en hebben, zoals alle vleeseters, een groot gebied nodig om in leven te blijven.’
Dit mechanisme van selectief verlies van soorten heet ook wel het ‘dilution effect’, oftewel het verwateringseffect, een term die werd gemunt door viroloog Felicia Keesing, tevens echtgenote van Rick Ostfeld.
Gillespie wijst erop dat het ‘aantrekkelijk is om dit effect als uitgangspunt te nemen voor strategieën voor natuurbehoud en volksgezondheid’, maar ook dat het ‘empirische bewijs niet consistent’ is.
Zijn team onderzocht hoe pathogene virussen zich verspreiden als gevolg van veranderingen in biodiversiteit, veroorzaakt door het verlies van habitat. Daarbij maakte hij gebruik van een model met verschillende gastheren voor het virus, elk met een verschillende lichaamsgrootte.
Dit werk liet zien dat afname van habitat, en dus van de biodiversiteit, zowel kan leiden tot een verhoogd als tot een verlaagd risico op infectieziekten.
Neem een stedelijke omgeving. Daar kan betere hygiëne bijvoorbeeld leiden tot een lager risico op infectieziekten die zich via water verspreiden. Een kleinere kans op contact tussen reservoir, gastheer en mensen kan eveneens leiden tot een kleinere kans op infectieziekten.
In ieder geval is het zo dat elke verandering van biodiversiteit door het verdwijnen van habitat leidt tot een verandering in de balans van het gehele ecosysteem.
Als dit leidt tot een lager risico op infectieziekten, dan zullen we dat niet merken. Maar als het leidt tot een verhoging van de risico’s merken mensen dit wel degelijk.
Wetenschappers zijn het er echter over eens dat als de vermindering van biodiversiteit het gevolg is van het wegkappen van tropisch regenwoud om plaats te maken voor landbouw dit in de regel zal leiden tot een toename van het risico op infectieziekten die op mensen kunnen overspringen.
In dat geval zullen de ‘onkruidachtige’ soorten de overhand krijgen, en die dragen relatief meer pathogene virussen met zich mee.
Bovendien komen mensen door dit soort ingrijpen plotseling in contact met soorten waarmee ze niet eerder in contact waren, wat eveneens het risico op een ‘species jump’ verhoogt.
Zoals Quammen in Spillover schrijft: ‘Als de bomen vallen en de inheemse dieren worden geslacht, dan zullen de inheemse microben rondvliegen als stof van een afgebroken magazijn.’
In dat geval zullen parasitaire microben, zoals virussen, op zoek gaan naar een andere gastheer. De kans is groot dat ze die gastheer zullen vinden in een van de 7,7 miljard mensen die op aarde rondlopen.
De mogelijke rol van een tussengastheer
De volgende stap van het ziekteverwekkende virus is meestal niet direct van ‘reservoir’ naar mens, maar via het tussenstation van een ‘gastheer’ naar mens.
In die gastheer muteert het virus dan nog een stukje verder. Het versterkt zich daar, voordat het bij de mens uitkomt en menselijke cellen binnendringt.
Deze gastheer kan zowel een wild als een gedomesticeerd dier zijn. Voor virussen maakt dat geen groot verschil.
Er zijn alleen veel meer soorten wilde dieren dan gedomesticeerde. Door mensen gehouden vee bestaat uit vijftien soorten, terwijl er alleen al twaalfhonderd verschillende soorten vleermuizen zijn.
Bij sars was de tussenpersoon de wilde civetkat, een roofdier dat een soort kruising is tussen een grote katachtige en een slanke otter.
Het vermoeden is dat het schubdier de gastheer is geweest voor het huidige coronavirus en dat het op een wet market in Wuhan is overgesprongen op de mens.
Deze formulering beschrijft een vermoeden over een mogelijke tussengastheer en maakt niet van vleermuizensoep de oorzaak van de besmettingen.
Wet markets en zoönosen
De civetkat geldt in Zuid-China als een delicatesse en wordt verhandeld op ‘wet markets’, markten waar levende dieren worden verhandeld en geslacht.
Nadat was vastgesteld dat het sarsvirus aanwezig was in civetkatten werd de handel erin tijdelijk verboden in China, maar na uitdoving van de ziekte werd dit verbod weer opgeheven.
Op dergelijke wet markets worden talloze verschillende, vaak bedreigde diersoorten dicht op elkaar gehouden. Alle gelegenheid voor een virus om over te springen van dier naar dier of van dier naar mens.
In die zin zijn deze markten tikkende tijdbommen voor de uitbraak van zoönotische infecties.
Na de uitbraak van het huidige coronavirus heeft China deze markten dan ook verboden, maar de vraag is of dit verbod stand zal houden als deze pandemie weer enigszins onder controle is.
Meer dan twee derde van alle menselijke infectieziekten is te herleiden tot een dergelijke sprong van dier naar mens.
Hiv bijvoorbeeld, het virus dat aids veroorzaakt, is overgesprongen van de chimpansee op de mens, malaria trad de mens binnen via muggenbeten en de Spaanse griep uit 1918 was afkomstig van vogels.
De handel in wilde dieren
‘Wereldwijd is de relatie tussen mens en dier duidelijk verstoord’, zegt hij. ‘Veel diersoorten staan op het punt van uitsterven door menselijk handelen.
De vraag vanuit China is enorm groot. In heel Azië, maar ook in delen van Afrika, zijn stropers actief die schubdieren verkopen, doorgaans aan Chinese criminele netwerken die de smokkel naar China verzorgen, omdat ze weten dat ze er een goede prijs voor krijgen.’
Bepaald vlees van wilde dieren wordt in China gezien als delicatesse. Andere dieren fungeren als statussymbool of investering.
Daarnaast zijn er nog de traditionele Chinese medicijnen waarin talloze beschermde dieren worden verwerkt.
Zo zouden de schubben van het schubdier een remedie zijn voor allerlei klachten, weet Van Uhm: ‘Van kwaaltjes rond de menstruatie tot aan vormen van kanker.
Het schubdier is tegenwoordig zelfs een van de meest illegaal verhandelde soorten en staat daardoor op de rand van uitsterven.’
Met een groeiende middenklasse in China is de kans groot dat de vraag naar dergelijke investeringen, statussymbolen en delicatessen alleen maar verder zal toenemen.
Europa moet niet met een opgeheven vingertje China terechtwijzen, vindt hij: ‘Neem de schubdieren. Die worden steeds vaker gestroopt in Afrika en geregeld via Europa naar China getransporteerd.
Europa heeft vanuit dat perspectief ook verantwoordelijkheden.’
Hij hoopt vooral dat de huidige crisis zal bijdragen aan mondiale bewustwording: ‘Er zijn Chinese consumenten die helemaal niet weten wat ze eten, wat er in hun traditionele medicijnen is verwerkt en dat hun consumptie bijdraagt aan het uitsterven van verschillende diersoorten.
Bovendien weten mensen in het Westen ook vaak niet wat er speelt en zien ze deze problematiek als iets dat zich ver weg afspeelt. Maar de gevolgen komen nu wel erg dichtbij.’
Hoe verspreidt SARS-CoV-2 zich?
Virussen die luchtweginfecties veroorzaken, zoals het SARS-CoV-2-virus, verspreiden zich op 3 manieren:
- via direct contact: met een besmet persoon, bijv. door elkaar een hand of een zoen te geven;
- met een besmet oppervlak, al blijkt het SARS-CoV-2-virus niet meer zo besmettelijk te zijn nadat het wordt ‘opgepikt’ van een oppervlak;
- via druppels die het virus bevatten.
Het gaat om grotere en kleinere druppels, die in de lucht terechtkomen wanneer je niest of hoest. Wanneer je zingt of luid spreekt, kunnen ook druppels ontstaan.
Mini-druppels of aerosolen, die verneveld zijn in de lucht, kunnen zich verder verspreiden in een ruimte. Ze blijven ook langer aanwezig in de lucht.
Deze mini-druppels ontstaan ook wanneer je ademt of praat. Maar vooral wanneer je zingt of luid praat, produceer je meer druppeltjes.
De verspreiding van covid-19 verloopt hoofdzakelijk via druppeltjes van mens naar mens. De meeste besmettingen vinden plaats via langdurig nauw contact: meer dan 15 minuten op minder dan 1,5 meter.
Daarom is de verklaring dat iemand covid-19 opliep door het eten van vleermuizensoep niet onderbouwd door de beschreven verspreidingsroutes.
Kan besmet voedsel corona overdragen?
Er zijn ook geen aanwijzingen dat het virus overdraagbaar is door besmet voedsel te eten.
Volgens viroloog Johan Neyts is er maar een kleine kans dat je het coronavirus oploopt door het consumeren van besmette voeding.
Hij wijst erop dat coronavirussen niet kunnen overleven in onze maag. “Onze maagsappen zijn zo zuur dat ze kapot gaan. Het norovirus, dat buikgriep veroorzaakt, overleeft wel in ons maag-darmkanaal. Maar dat is een ander soort virus."
Neyts stelt ook vraagtekens bij de besmettingsgraad van de deeltjes die gevonden zijn op de ingevroren kip in China.
“Een virus moet infectieus zijn om iemand te kunnen besmetten. Maar misschien was het virus al uit elkaar gevallen en hebben ze in China gewoon resten van het genetisch materiaal gevonden.
Die resten wijzen erop dat het virus aanwezig geweest moet zijn. Maar als het intussen uit elkaar is gevallen, kan het niemand meer besmetten en is het dus ongevaarlijk.”
Het is wel mogelijk dat virussen beperkt kunnen overleven in ingevroren voeding.
“Het vlees uit Brazilië wordt per schip getransporteerd en is makkelijk enkele weken onderweg. In zo’n koelruimte is het min 20 graden Celsius, koud genoeg dus om voedselbederf tegen te gaan.
Maar virussen blijven niet lang stabiel bij die temperatuur en verliezen veel van hun kracht. Dat is ook de reden waarom wij in ons labo virussen bewaren bij min 80 graden Celsius. Alleen zo blijven ze stabiel”, besluit Neyts.
Wat we wel aanraden, is om steeds de handen te wassen voor en nadat je in contact bent geweest met voeding. Maar dat advies geldt ook zonder corona.
Desinformatie over de oorsprong van corona
Het coronavirus is een in Amerika ontwikkeld biologisch wapen dat erop is gericht Chinezen te treffen. Of is het virus ontwikkeld in een Canadees lab, en gestolen door Chinese spionnen om de eigen bevolking te besmetten?
Geen van deze complottheorieën is waar, maar ze zijn online wel een eigen leven gaan leiden.
Er is veel nepnieuws over het coronavirus te vinden op internet. Bij groot, brekend wereldnieuws verschijnt er online bijna altijd desinformatie. Maar nu met het coronavirus zien we echt enorm veel valse informatie.
Zo schrijft een website die banden heeft met de radicaal-rechtse ex-strateeg van Trump, Steve Bannon, dat China het virus zelf heeft gefabriceerd in een laboratorium.
Een andere beruchte desinformatie-website beweert dat Bill en Melinda Gates hebben voorspeld dat het virus 65 miljoen doden zal eisen. Complotdenkers brengen het echtpaar in verband met de uitbraak ervan.
Buzzfeed ontkrachtte dit verhaal.
Volgens een andere complottheorie hebben Chinese spionnen het virus uit een Canadees lab gestolen. Het bericht, dat linkt naar een artikel van de Canadese publieke omroep, is duizenden keren gedeeld en geliket.
De auteur van het oorspronkelijke omroep-artikel waarschuwde daarop dat haar stuk die bewering helemaal niet onderbouwt. Die waarschuwing is nauwelijks geretweet of geliket.
Hoe herken je misleidende berichten?
Lastig voor de lezer is dat nepnieuws vaak staat op sites die lijken op echte nieuwswebsites.
Vaak zijn de artikelen aangepaste versies van artikelen van gerenommeerde persbureaus en kranten.
Voor een bepaalde groep doet de context of bron er niet toe, zolang het bericht maar overeenkomt met hun eigen wereldbeeld.
Een watermerk kan auteurs aan hun artikel toevoegen, waardoor zoekmachines en internetgebruikers precies kunnen zien wanneer er iets aan de inhoud of context wordt aangepast.
En: hoe meer een auteur prijsgeeft over zijn identiteit, hoe zichtbaarder in de zoekmachines.
De Litouwse software van Viktoras Dauksas laat nepnieuws met weinig bereik ongemoeid. Pas als een bericht viraal lijkt te gaan, grijpen de factcheckers in.
Volgens Silverman van Buzzfeed hebben zulke systemen die software combineren met menselijk toezicht, de toekomst.
Een watermerk heeft volgens hem maar beperkt zin.
Factchecking en betrouwbare informatie
In de Baltische staten is ook een corona-verzinsel verspreid: een NAVO-soldaat zou besmet zijn met het virus en het bondgenootschap zou dit onder de pet houden.
Het gerucht werd al snel ontkracht door Debunk.eu. Dit Litouwse burgerinitiatief heeft software ontwikkeld die 1500 verdachte bronnen afspeurt naar mogelijk nepnieuws.
Als de berichten geschreven lijken door 'trollen' wordt een waarschuwing gemaild aan 'elven'. Dat zijn vrijwilligers die verspreiders van desinformatie in de gaten houden, berichten labelen en melden bij Facebook.
Vervolgens verifiëren professionele journalisten en onderzoekers de potentiële desinformatie en schrijven er verhalen over.
Deze factchecks worden meestal veel minder gelezen dan het oorspronkelijke nepnieuws, maar Debunk weet toch een groot publiek te bereiken doordat het samenwerkt met het grootste nieuwsplatform van Litouwen.
Initiator Viktor Dauksas: "We hebben meer dan 200 verhalen ontkracht. Die zijn 30 miljoen keer gelezen, enorm veel voor een land met zo'n kleine bevolking. Zo houden we mensen betrokken."
Correcte informatie over corona(vaccinatie) kan je vinden via betrouwbare bronnen, zoals websites van de overheid, bijv.: laatjevaccineren.be; info-coronavirus.be.
Bepaalde stellingen of nieuwsberichten worden, ook op onze website, regelmatig onderworpen aan onafhankelijke factchecks.
Klachten, besmetting en preventie
De ziekte begint doorgaans met plotse hoge koorts (>38,5°C) en hoest. De klachten kunnen erg variëren, of in het begin mild zijn, bijv. enkel hoofdpijn.
Corona kan lijken op een verkoudheid. Het is ook mogelijk dat je geen koorts hebt, of zelfs helemaal geen symptomen. Je bent dan ‘asymptomatisch’.
Bij ongeveer 80% van de mensen verloopt de ziekte mild, zeker bij kinderen en adolescenten. Toch kan de infectie op zeer korte tijd ernstig worden, vooral bij kwetsbare personen en ouderen.
Ongeveer 15% van de patiënten heeft ernstige symptomen:
- ademhalingsmoeilijkheden;
- hoge koorts;
- klonters die de bloedvaten kunnen verstoppen, trombo-embolie.
Hiervoor is soms een ziekenhuisopname nodig.
De kans op een ernstig verloop van corona is groter bij personen die:
- ouder zijn dan 65 jaar, en zeker ouder dan 80 jaar;
- een verminderde weerstand hebben of medicatie nemen die het immuunsysteem onderdrukt;
- roken;
- lijden aan ernstige chronische aandoeningen, zoals hartziekten, longziekten, vooral COPD, nierziekten, diabetes, obesitas of kanker.
Volg de hygiëneregels: Was regelmatig je handen met water en zeep. Ontsmet je handen wanneer er geen water en zeep beschikbaar is.
Gebruik elke keer een nieuw papieren zakdoekje, en gooi het weg in een gesloten vuilnisbak. Heb je geen zakdoek? Hoest of nies dan in de binnenkant van je elleboog.
Raak zo weinig mogelijk je gezicht aan met je handen. Voer je activiteiten het liefst buiten uit.
Denk aan kwetsbare mensen. Hou afstand, 1,5 meter. Beperk je nauwe contacten. Blijf thuis als je ziek bent.
Draag een mondmasker waar nodig. Verlucht en ventileer ruimten voldoende.
Verluchten doe je door ramen en deuren die in contact staan met de buitenlucht wijd open te zetten. Ventileren doe je door de lucht in huis voortdurend te verversen.
Beide zijn noodzakelijk voor een gezond binnenmilieu in huis.
Testen, isolatie en behandeling
Je arts zal corona vermoeden op basis van je symptomen en je verhaal. Laboratoriumonderzoek kan de diagnose bevestigen.
Corona wordt het meest nauwkeurig gesteld met een diepe neuswisser of een gecombineerde keel- en neuswisser.
Een antigeentest kan de infectie ook aantonen. Er bestaan snelle antigeentests die je zelf of bij de apotheek kan doen en antigeentests die na afname in het labo verder onderzocht worden.
Door antistoffen in het bloed op te sporen, kan je mogelijk ook een infectie aantonen. Deze manier van testen wordt niet meer terugbetaald.
Contacteer je arts of maak een afspraak voor een test als je denkt dat je besmet bent met het coronavirus of symptomen hebt die verergeren, zoals moeilijk ademen of hoge koorts.
Quarantaine betekent dat je je preventief afzondert, om een mogelijke verspreiding van het coronavirus te beperken.
Isolatie betekent dat je thuisblijft als je ziek bent of positief testte op het coronavirus.
Volg de maatregelen in beide gevallen nauwgezet op.
Er bestaat momenteel nog geen specifieke behandeling voor covid-19. De behandeling is er vooral op gericht om je klachten te verminderen.
Bij pijn en koorts is paracetamol het eerstekeuzegeneesmiddel.
Er worden momenteel heel wat behandelingen geëvalueerd. Sommige geneesmiddelen kunnen in het ziekenhuis worden gebruikt, of daarbuiten in zeer specifieke gevallen, zoals een studie of meerdere gevallen in een rusthuis.
Voorbeelden zijn:
- cortisone;
- antivirale middelen;
- antilichamen aangemaakt door gekweekte cellen;
- geneesmiddelen die inwerken op de immuniteit.
Een opname in het ziekenhuis is soms nodig om de ademhaling te verbeteren. Dat gebeurt via zuurstoftoediening en met behulp van machines die de ademhaling ondersteunen.
Uit voorzorg worden soms antibiotica gegeven, hoewel die niet werkzaam zijn tegen virussen. Ze helpen wel in geval van extra besmettingen door bacteriën.